Kto choć raz wjeżdżał rowerem pod stromą górę, zna to uczucie: najlżejszy bieg już wrzucony, a nogi kręcą coraz wolniej. Wtedy pojawia się myśl, że może trzeba było mieć inne przełożenia w rowerze. Ile dają kaseta i tarcze z przodu i jak dobrać je do własnych możliwości? Odpowiedź kryje się w prostej arytmetyce.
Jak działają przełożenia w rowerze
Napęd rowerowy to zestaw zębatek, między którymi łańcuch przesuwa się dzięki przerzutce przedniej i tylnej. Z przodu przy korbie są tarcze, zwykle jedna lub dwie, z tyłu – kaseta, czyli kilka lub kilkanaście zębatek na tylnym kole. Przełożenie to stosunek liczby zębów z przodu do liczby zębów z tyłu. Im mniejsza tarcza z przodu i im większa zębatka z tyłu, tym lżej się kręci, ale tym wolniej się jedzie przy tej samej kadencji.
Wygodną miarą jest tak zwane rozwinięcie, czyli dystans, jaki rower pokonuje na jeden obrót korby. Liczy się je, mnożąc obwód koła przez liczbę zębów z przodu i dzieląc przez liczbę zębów z tyłu. Dla typowego koła szosowego z oponą 28 mm obwód to około 2,14 m, więc przełożenie 34×34 daje rozwinięcie także około 2,14 m.
Na rozwinięcie wpływa też rozmiar koła. Czy koło 28 i 29 cali to to samo? Obręcz ma tę samą średnicę 622 mm, ale „29” to określenie z rowerów górskich, w których szersza opona daje nieco większy obwód. Przy tym samym przełożeniu rower na takim kole jedzie więc odrobinę dalej na jeden obrót korby i pod górę kręci się nieco ciężej.
Ile naprawdę daje większa kaseta
Zamiana kasety z największą zębatką 32 na taką z 36 zębami brzmi jak rewolucja. W rzeczywistości rozwinięcie zmienia się o około 12%. Oznacza to, że przy tej samej prędkości pedałujesz o kilka obrotów na minutę szybciej, a nie o kilkadziesiąt. Na łagodnym podjeździe ta różnica jest odczuwalna, na bardzo stromym pomaga, ale cudów nie robi.
Jeśli na ścianie o nachyleniu 15–20% kręcisz 45 obrotów na minutę, lżejszy bieg podniesie to może do 50. Żeby jechać tam płynnie przy 80–90 obrotach, potrzeba po prostu więcej mocy w stosunku do masy ciała. Przełożenie zmienia sposób, w jaki wykonujesz pracę, ale nie zmniejsza samej pracy potrzebnej do wjechania na górę.
Kadencja na podjeździe – mniej znaczy normalnie
Wiele poradników zaleca wysoką kadencję, rzędu 90 obrotów na minutę. Na płaskim to rozsądna wskazówka, ale pod górę nawet zawodowi kolarze kręcą wolniej, a im bardziej stromo, tym kadencja spada. Jazda w okolicach 60 obrotów na stromym podjeździe nie jest więc błędem, tylko naturalnym efektem nachylenia.
Problem pojawia się wtedy, gdy kadencja spada tak bardzo, że każdy obrót wymaga walki i trudno utrzymać równowagę. To sygnał, że przełożenie jest za ciężkie w stosunku do mocy i warto pomyśleć o lżejszym zestawie.
Policz, zamiast zgadywać
Dobrą wiadomością jest to, że nie trzeba kupować kilku kaset, żeby sprawdzić, która pasuje. Wystarczy znać swoją masę razem z rowerem, orientacyjną moc lub tempo i nachylenie podjazdu. Wygodnie zrobi to kalkulator przełożeń, który na tej podstawie wylicza prędkość i kadencję na wybranym biegu. Wynik czyta się prosto: jeśli na najlżejszym biegu kadencja na najbardziej stromym odcinku spada poniżej poziomu, przy którym czujesz się komfortowo, warto szukać lżejszego zestawu. Po kilku minutach wiadomo, czy planowana zmiana ma sens.
Takie obliczenia pomagają też zrozumieć, dlaczego kolega na identycznym rowerze kręci pod górę szybciej. Często nie chodzi o przełożenie, tylko o różnicę mocy i masy. Na stromym podjeździe opór powietrza jest niewielki, więc niemal cały wysiłek idzie na pokonanie grawitacji. Osoba lżejsza o kilka kilogramów przy tej samej mocy wjedzie szybciej i na tym samym biegu będzie kręcić żwawiej.
Jakie przełożenia na polskie góry
W Beskidach czy Sudetach przeważają podjazdy krótkie, ale miejscami strome. Na średnie nachylenia w okolicach 6–7% większości amatorów wystarcza popularna korba z tarczami 50 i 34 zęby w połączeniu z kasetą, której największa zębatka ma 32 zęby. Gdy na trasie pojawiają się odcinki powyżej 12–15%, przydaje się lżejszy zestaw:
- tarcze 50/34 lub 48/35 z przodu,
- kaseta z największą zębatką 34 lub 36 zębów z tyłu,
- w rowerach z jedną tarczą z przodu – mniejsza tarcza i szeroka kaseta.
Zanim kupisz nową kasetę, sprawdź, czy przerzutka obsłuży większą zębatkę i czy nie trzeba wymienić łańcucha na dłuższy. Najlepiej zapytać w serwisie rowerowym, bo możliwości zależą od konkretnej grupy osprzętu. W rowerach górskich z jedną tarczą największe zębatki kasety mają dziś nawet ponad 50 zębów, dlatego tabela przełożeń MTB wygląda zupełnie inaczej niż szosowa, choć liczy się ją tak samo.
Technika zmiany biegów pod górę
Nawet najlepiej dobrane przełożenia nie pomogą, jeśli zmieniasz bieg za późno. Pod dużym obciążeniem łańcuch przeskakuje ciężko, a czasem spada. Dlatego warto pamiętać o kilku zasadach:
- zrzucaj bieg przed stromym odcinkiem, a nie w jego połowie,
- na chwilę zmiany lekko odpuść nacisk na pedały,
- przednią tarczę zmieniaj jeszcze przed podjazdem, gdy jedziesz swobodnie,
- unikaj skrajnego krzyżowania łańcucha, czyli dużej tarczy z największą zębatką.
Dobór przełożeń to nie magia, tylko prosta matematyka. Lżejsza kaseta czy mniejsza tarcza z przodu potrafią poprawić komfort na górskich trasach, ale nie zastąpią mocy w nogach. Warto policzyć, czego naprawdę potrzebujesz, zanim wydasz pieniądze na nowe części.